ఇరాన్–అమెరికా–ఇజ్రాయిల్ ఉద్రిక్తతలు: చరిత్ర, భద్రత, దౌత్యం — ఒక సమతుల్య విశ్లేషణ

 

మధ్యప్రాచ్యంలో ఇరాన్–అమెరికా–ఇజ్రాయిల్ మధ్య ఉద్రిక్తతలు కొత్తవి కావు. అయితే అణు కార్యక్రమం, ప్రాంతీయ సాయుధ బృందాలకు మద్దతు, గాజా యుద్ధం వంటి అంశాలు కలిసివచ్చినప్పుడు ఈ ఘర్షణలు అంతర్జాతీయ రాజకీయాలపై ప్రభావం చూపుతున్నాయి. ఈ వ్యాసంలో చరిత్రాత్మక నేపథ్యం, భద్రతా వాదనలు, విమర్శలు, భారత విదేశాంగ కోణం—అన్నింటినీ సమతుల్యంగా పరిశీలిద్దాం.

చరిత్రాత్మక నేపథ్యం: అవిశ్వాసానికి మూలాలు

ఇరాన్–అమెరికా సంబంధాల్లో మలుపు తిప్పిన ఘట్టం 1953లో జరిగిన 1953 Iranian coup d'état. అప్పటి ప్రధాని మొసాదిక్‌ను గద్దె దించి షా పాలనను బలపరిచిన ఈ పరిణామం ఇరాన్‌లో అమెరికాపై అవిశ్వాసాన్ని పెంచింది.

తరువాత 1979లో జరిగిన Iranian Revolution ద్వారా ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ఏర్పడింది. అప్పటి నుంచి ఇరాన్ “పాశ్చాత్య ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకం” అనే సిద్ధాంతంతో ముందుకు సాగుతోంది.

ఇజ్రాయిల్ విషయంలో 1947 ఐరాస విభజన ప్రణాళిక తర్వాత Israel ఏర్పడింది. అదే సమయంలో పాలస్తీనా రాష్ట్రం కూడా అవతరించాల్సి ఉన్నా పూర్తి స్థాయిలో అమలు కాలేదు. ఈ అసమాన అమలే దీర్ఘకాలిక ఘర్షణలకు కారణమైంది.

ఇరాన్ అణు కార్యక్రమం: భద్రతా వాదనల మధ్య

2015లో కుదిరిన Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) ఒప్పందం ప్రకారం ఇరాన్ తన యురేనియం శుద్ధి పరిమితులను తగ్గించాలి; దానికి ప్రతిగా ఆంక్షలు సడలించాలి.

2018లో Donald Trump ఈ ఒప్పందం నుంచి వైదొలగడం ఉద్రిక్తతలను మళ్లీ పెంచింది.

అమెరికా–ఇజ్రాయిల్ వాదన:

• ఇరాన్ అణ్వాయుధ సామర్థ్యం సాధిస్తే ప్రాంతీయ సమతుల్యత దెబ్బతింటుంది.

• ఇరాన్ ఇప్పటికే హిజ్బుల్లా, హమాస్ వంటి బృందాలకు మద్దతిస్తోంది; అణ్వాయుధం చేతికొస్తే ముప్పు పెరుగుతుంది.

ఇరాన్ వాదన:

• తమ అణు కార్యక్రమం శాంతియుత వినియోగాల కోసం.

• అమెరికా ఒప్పందం నుంచి తప్పుకోవడం వల్లే ఉద్రిక్తత పెరిగింది.

• అణ్వాయుధాలపై డబుల్ స్టాండర్డ్—ఇజ్రాయిల్ అణు సామర్థ్యంపై ఎవరూ ప్రశ్నించరు.

ఇక్కడ ప్రధాన ప్రశ్న: అణు నిరోధక శక్తి (deterrence) శాంతికి దారి తీస్తుందా, లేక ఆయుధపోటీకి?

ఇజ్రాయిల్–పాలస్తీనా ఘర్షణ & ప్రాంతీయ ప్రభావం

2023 అక్టోబర్ 7న Hamas దాడులు జరిపి పౌరులను హతమార్చడం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఖండించబడింది.
దానికి ప్రతిగా గాజాలో జరిగిన భారీ సైనిక చర్యల వల్ల పౌర మృతులు పెరిగాయి; ఇది అంతర్జాతీయ విమర్శలకు దారి తీసింది.

సమతుల్య దృష్టి:

• పౌరులపై దాడులు ఏ పక్షం నుంచైనా అనైతికం.

• అయితే సమస్య మూలకారణం భూభాగ, రాష్ట్ర హక్కుల వివాదం.

• ఇరాన్ పాలస్తీనా బృందాలకు మద్దతు ఇస్తోంది; ఇజ్రాయిల్ దీన్ని ప్రత్యక్ష ముప్పుగా చూస్తోంది.

ఇది ప్రాంతీయ శక్తిసమీకరణల భాగం: సౌదీ–ఇరాన్ పోటీ, అమెరికా ప్రభావం, రష్యా–చైనా పాత్ర—all intertwined.

అంతర్జాతీయ చట్టం & “స్వీయ రక్షణ” సిద్ధాంతం

ఒక సార్వభౌమ దేశంపై ముందస్తు దాడి చేయడం అంతర్జాతీయ చట్టంలో వివాదాస్పదం.
అయితే “imminent threat” ఉన్నప్పుడు స్వీయ రక్షణ హక్కు ఉందని కొన్ని దేశాలు వాదిస్తాయి.

ప్రశ్న ఏమిటంటే:

• ముప్పు తక్షణమా?

• దౌత్యపరమైన మార్గాలు పూర్తిగా విఫలమయ్యాయా?

• ప్రతిస్పందన పరిమితి మించిందా?

ఈ ప్రమాణాలపై ప్రపంచం విభజించబడింది.

 భారత విదేశాంగ విధానం: సమతుల్యతా రాజకీయాలు

భారత్ చరిత్రాత్మకంగా అసంప్రదాయ (Non-Aligned) విధానాన్ని అనుసరించింది. ప్రస్తుతం:

• ఇజ్రాయిల్‌తో రక్షణ సహకారం

• ఇరాన్‌తో చాబహార్ పోర్ట్, ఇంధన సంబంధాలు

• అమెరికాతో వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం

భారత్ సాధారణంగా రెండు పక్షాలతో సంభాషణ కొనసాగిస్తూ “సంతులిత స్పందన” ఇస్తుంది. విమర్శకులు దీన్ని మౌన మద్దతుగా చూస్తారు; ప్రభుత్వం దీన్ని వ్యూహాత్మక తటస్థతగా పేర్కొంటుంది.

భవిష్యత్ దిశ

• అణు ఒప్పందం పునరుద్ధరణ లేకపోతే ప్రాంతీయ ఆయుధపోటీ పెరిగే అవకాశం.

• గాజా సమస్యకు రెండు రాష్ట్రాల పరిష్కారం లేకపోతే ఘర్షణలు పునరావృతమవుతాయి.

• గల్ఫ్ ప్రాంతంలో అమెరికా స్థావరాలు ఉండటం ఇరాన్ లక్ష్యంగా మారే ప్రమాదం.

సుదీర్ఘ శాంతి సాధనకు అవసరమయ్యేది:

1. దౌత్యపరమైన పునఃప్రారంభం

2. పరస్పర భద్రతా హామీలు

3. పౌరుల రక్షణకు కట్టుబాటు

ఇరాన్‌ను పూర్తిగా దుష్టుడిగా, లేదా అమెరికా–ఇజ్రాయిల్‌ను పూర్తిగా దురాక్రమణదారులుగా చిత్రీకరించడం సమస్యను సరళీకరించడం మాత్రమే. వాస్తవం బహుముఖం.

• ఇరాన్ ప్రాంతీయ సాయుధ బృందాలకు మద్దతు ఇస్తోంది — ఇది ఇతర దేశాలకు భద్రతా ఆందోళన.

• అమెరికా ఒప్పందం నుంచి వైదొలగడం ఉద్రిక్తత పెంచింది — ఇది విమర్శకు గురైంది.

• ఇజ్రాయిల్ భద్రతా హక్కు ఉన్నదే — కానీ పౌరుల ప్రాణనష్టం కూడా ప్రశ్నార్థకమే.

అంతిమంగా, ఆయుధ శక్తి తాత్కాలిక భద్రతను ఇస్తే, దౌత్యం మాత్రమే దీర్ఘకాలిక స్థిరత్వాన్ని అందిస్తుంది.
ప్రపంచం ఇప్పుడు ఏ దారిని ఎంచుకుంటుందో అదే మధ్యప్రాచ్య భవిష్యత్తును నిర్ణయిస్తుంది.